अकार्बनिक रङद्रव्यमा भारी धातुको सीमा कति हो?
अकार्बनिक रङद्रव्य खरिद गर्दा भारी धातुको मात्रा गुणस्तर र सुरक्षाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। रङद्रव्य कङ्क्रिट, लेप, प्लास्टिक, रबर र सिरेमिकमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। त्यसैले औद्योगिक उत्पादनमा रासायनिक शुद्धता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सबै अकार्बनिक रङद्रव्यमा लागू हुने एउटै विश्वव्यापी भारी धातु सीमा छैन। लागू हुने आवश्यकता रङद्रव्यको संरचना, लक्षित प्रयोग र बिक्री हुने बजारमा निर्भर गर्छ।
1. सामान्यतया कुन भारी धातु जाँचिन्छन्?
अकार्बनिक रङद्रव्यमा सामान्यतया निम्न तत्त्वको निगरानी गरिन्छ:
- सिसा (Pb): दूषित कच्चा पदार्थबाट आउन सक्छ।
- क्याड्मियम (Cd): विषाक्त भएकाले यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
- पारो (Hg): धेरै प्रयोगमा प्रतिबन्धित पदार्थ हो।
- आर्सेनिक (As): अति थोरै मात्रामा खनिज अशुद्धताका रूपमा हुन सक्छ।
- क्रोमियम (Cr): यसको अक्सिडेसन अवस्था महत्त्वपूर्ण हुन्छ, विशेष गरी षट्संयोजी क्रोमियम [Cr(VI)] को हकमा।
- निकेल (Ni): केही खनिज कच्चा पदार्थमा हुन सक्छ।
कुनै तत्त्व भेटिनु आफैँमा नियम उल्लङ्घन भएको प्रमाण हुँदैन। त्यसको सान्द्रता, रासायनिक रूप र लागू हुने नियामक आवश्यकता मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
2. RoHS अनुसार भारी धातुको सीमा कति हो?
EU RoHS निर्देशन 2011/65/EU ले समेटेका विद्युतीय र इलेक्ट्रोनिक उपकरणका समरूप सामग्रीमा अनुसूची II ले निम्न अधिकतम सान्द्रता तोकेको छ:
| प्रतिबन्धित पदार्थ | अधिकतम सीमा |
|---|---|
| सिसा (Pb) | 1,000 ppm |
| क्याड्मियम (Cd) | 100 ppm |
| पारो (Hg) | 1,000 ppm |
| षट्संयोजी क्रोमियम [Cr(VI)] | 1,000 ppm |
यी सीमा निर्देशनले समेटेका विद्युतीय र इलेक्ट्रोनिक उपकरणका समरूप सामग्रीमा लागू हुन्छन्। सबै अकार्बनिक रङद्रव्यमा यी सीमा स्वतः लागू हुँदैनन्।
RoHS ले केही ब्रोमिनयुक्त ज्वाला निरोधक पदार्थ र फ्थालेटमा पनि प्रतिबन्ध लगाउँछ।

3. भारी धातुको परीक्षण कसरी गरिन्छ?
प्रयोगशालामा प्रचलित परीक्षण विधिहरू:
- XRF: धातु तत्त्वको प्रारम्भिक छानबिन।
- ICP-OES: धातुको सान्द्रताको परिमाणात्मक विश्लेषण।
- ICP-MS: अति थोरै मात्रामा रहेका धातु पत्ता लगाउने संवेदनशील परीक्षण।
- Cr(VI) परीक्षण: षट्संयोजी क्रोमियम पहिचान गर्न विशेष विश्लेषण।
कुल क्रोमियमको परीक्षणले मात्र Cr(VI) छ कि छैन भन्ने निश्चित गर्न सकिँदैन।
4. रङद्रव्य उत्पादकले भारी धातु कसरी नियन्त्रण गर्ने?
भरपर्दो गुणस्तर नियन्त्रण कच्चा पदार्थ छनोटबाट सुरु हुन्छ र पूरै उत्पादन प्रक्रियामा जारी रहन्छ।
उत्पादकहरूले गर्नुपर्ने कामहरू:
- योग्य कच्चा पदार्थ आपूर्तिकर्ता छान्नुहोस्।
- आइपुगेका सामग्रीमा अशुद्धता जाँच गर्नुहोस्।
- रासायनिक प्रतिक्रिया र धुने प्रक्रिया नियन्त्रण गर्नुहोस्।
- पिस्ने र प्याकेजिङ गर्ने क्रममा दूषण हुन नदिनुहोस्।
- नियमित प्रयोगशाला परीक्षण गर्नुहोस्।
- हरेक उत्पादन खेपको विश्लेषण प्रमाणपत्र (COA) र सम्बन्धित अनुपालन प्रतिवेदन सुरक्षित राख्नुहोस्।
निष्कर्ष
अकार्बनिक रङद्रव्यमा भारी धातुको सीमा लक्षित प्रयोग र लागू हुने नियममा निर्भर गर्छ।
उत्पादक र अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्ताले रङद्रव्यको गुणस्तर मूल्याङ्कन गर्दा सिसा, क्याड्मियम, पारो, आर्सेनिक र क्रोमियमसम्बन्धी अशुद्धता जाँच गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कच्चा पदार्थ नियन्त्रण, भरपर्दो प्रयोगशाला परीक्षण र उपयुक्त अनुपालन कागजातको संयोजनले आपूर्तिकर्तालाई अझ एकरूप र विश्वसनीय रङद्रव्य उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ।